Yardımcı üreme: IUI, IVF, ICSI ve evde inseminasyon

Sperm donörüOrtak ebeveynlikAile planlaması

Türkiye'de özel sperm bağışı ve ortak ebeveynlik için topluluk — saygılı, doğrudan ve gizli.

Ücretsiz katıl

Yardımcı üreme: IUI, IVF, ICSI ve evde inseminasyon

Yardımcı üreme, gebelik oluşmasına destek olabilen inseminasyon ile IVF ve ICSI gibi laboratuvar yöntemlerini kapsayan genel bir terimdir. Bu giriş yazısı yöntemleri ve temel kavramları açıklar; yumurtalık uyarımı, dondurulmuş embriyo transferi veya donör spermi gibi sık eklenen adımları anlatır.

Embriyoloji laboratuvarı: mikroskop altında bir yumurta hücresi

Kısaca

  • İnseminasyonda döllenme vücutta, IVF ve ICSI’de ise laboratuvarda gerçekleşir.
  • Evde vajinal inseminasyon IUI değildir. İşlenmiş spermin rahim içine verilmesi klinik bir işlemdir.
  • Uygun yöntem bulgulara ve kişisel koşullara bağlıdır. Hiçbir yöntem tek bir denemenin başarısını garanti etmez.
  • Başarı oranlarını aynı ölçüte göre karşılaştırın: gebelik canlı doğumla, tek transfer ise bütün tedavi döngüsüyle aynı değildir.

Yardımcı üreme ne demektir?

Yardımcı üreme tek bir işlem değil, farklı noktalarda etkili olan bir dizi seçenektir. Bazı yöntemler sperm ile yumurtanın buluşmasını kolaylaştırır, bazıları sürecin bir bölümünü laboratuvara taşır.

En önemli ayrım şudur: İnseminasyonda döllenme vücutta olur. IVF ve ICSI’de laboratuvarda gerçekleşir ve ardından bir embriyo rahme transfer edilir.

İngilizce kaynaklarda artificial insemination genellikle inseminasyonu ifade eder; otomatik olarak IVF veya ICSI anlamına gelmez.

Başlıca yöntemler

  • İntravajinal inseminasyonda, IVI, örnek vajinaya yerleştirilir. Evde uygulanan bardak yöntemi buna girer. Tıbbi riskler, test zamanları ve hukuki sorular önceden netleştirilmelidir.
  • ICI tıbbi kullanımda işlenmiş spermin rahim ağzına verilmesini ifade eder. Evde inseminasyon ürünlerinde terimler karıştırılsa da anatomik olarak IVI’den farklıdır.
  • IUI klinik inseminasyondur. İşlenmiş sperm yumuşak bir kateterle rahim içine verilir; zaman genellikle yumurtlama çevresinde dikkatle belirlenir.
  • IVF, yani tüp bebek, laboratuvar yöntemidir. Hormonal uyarımdan sonra yumurtalar toplanır, laboratuvarda spermle bir araya getirilir ve ardından bir embriyo transfer edilir.
  • ICSI IVF’nin özel bir biçimidir. Tek bir sperm olgun yumurtaya doğrudan enjekte edilir. Sperm kalitesi belirgin düşük olduğunda veya laboratuvarda döllenme gerçekleşmediğinde sık kullanılır.

Birçok plan bu adımları birleştirir: Uyarım IUI’ye eşlik edebilir, IVF dondurulmuş embriyo transferleriyle devam edebilir ve ICSI IVF benzeri bir süreç içinde laboratuvar adımıdır.

Yöntem seçimi: daha az girişimden laboratuvar yöntemlerine

Uygun yöntem; bulgulara, zaman baskısına, önceki denemelere ve koşullarınıza bağlıdır. Uygulamada sıklıkla adım adım ilerlenir; ancak bazı durumlarda doğrudan IVF veya ICSI uygun olabilir.

  • Döngüyü anlamak ve doğurgan günleri belirlemek için vücut sıcaklığı, rahim ağzı salgısı ve testler kullanılabilir. Başlangıç için yumurtlama yazısına bakın.
  • Temel incelemeler sık görülen nedenleri araştırır. Erkek faktöründe sperm analizi nesnel bir başlangıçtır.
  • İyi zamanlama mümkünse ve belirgin engel yoksa inseminasyon sonraki adım olabilir. Duruma göre evde veya klinikte yapılır.
  • İnseminasyon hedefe ulaştırmadığında veya tıbbi nedenler laboratuvar yöntemini düşündürdüğünde IVF görüşülür.
  • Sperm kalitesi belirgin düşükse, sperm cerrahi olarak elde ediliyorsa veya IVF’de döllenme tekrarlayan biçimde gerçekleşmiyorsa ICSI sık değerlendirilir.

Kararsızsanız kliniğe şu soruyu sorun: Sonraki adım hangi varsayıma dayanıyor, başarı nasıl ölçülecek ve plan ne zaman değiştirilecek?

İnseminasyon: ICI, IVI ve IUI

Evde IVI ve ICI’den farkı

IVI intravajinal inseminasyondur: Örnek vajinaya verilir. ICI ise intraservikal inseminasyondur ve tıbben işlenmiş spermin rahim ağzına verilmesini ifade eder. Farklı uygulama yerleri Uluslararası İnfertilite ve Doğurganlık Bakımı Sözlüğü’nde ayrı tanımlanır.

Evdeki tipik bardak yöntemi IVI’dir. Bu, rahim ağzına veya rahme kendiniz alet sokmanız için bir talimat değildir. IUI, işlenmiş sperm kullanılan klinik bir işlemdir.

Evde inseminasyon, özel sperm bağışı gibi durumlarda düşünülebilir; bazı kişiler için mahremiyet de önemlidir. Hijyen ve anlaşmalar tek başına enfeksiyon risklerini ya da hukuki sonuçları dışlamaz. Bardak yöntemi ve özel bağış öncesi sağlık belgeleri yazıları çerçeveyi anlamaya yardımcı olur.

Klinikte IUI

IUI’de sperm laboratuvarda işlenir ve kateterle rahim içine verilir. Genellikle ayaktan uygulanır ve ultrason takibi içerebilir. Donör spermi, belirli rahim ağzı sorunları veya açıklanamayan infertilite durumunda değerlendirilebilir. Tüplerin durumu ve sperm kalitesi yönteme uygun olmalıdır; yalnızca zamanlama sorunu yöntem seçimini belirlemez. ASRM: IUI’nin kullanım alanları ve sınırları

IUI yazısında süreç, tipik uygulama nedenleri, hazırlık ve IVF ile ICSI’ye göre yeri ayrıntılı anlatılır.

IVF: laboratuvarda döllenme

IVF’de hormonal uyarımdan sonra birden fazla yumurta toplanır. Yumurta ve sperm laboratuvarda bir araya getirilir, embriyolar birkaç gün kültürde gelişir ve ardından bir embriyo rahme transfer edilir.

Bir döngü kabaca uyarım ve takip, yumurta toplama, laboratuvar aşaması, transfer ve gebelik testine kadar bekleme döneminden oluşur. Taze transfer veya daha sonraki dondurulmuş embriyo transferi gibi ayrıntılar durumunuza bağlıdır. Döllenme ve transfer her denemede gebelikle sonuçlanmaz. ASRM: IVF ve olası riskler

Anlaşılır bir genel çerçeve için IVF yazısını okuyabilirsiniz.

ICSI: döllenmenin desteğe ihtiyaç duyduğu durumlar

ICSI, IVF benzeri bir süreç içinde kullanılan laboratuvar tekniğidir. Spermlerin yumurtaya yüzmesi beklenmez; tek bir sperm doğrudan yumurtaya enjekte edilir. Sperm kalitesi ciddi biçimde düşükse, örneğin hareketlilik azsa veya kullanılabilir sperm sayısı çok sınırlıysa uygun olabilir.

Cerrahi sperm elde edilmesinden sonra veya IVF laboratuvarında döllenme gerçekleşmediğinde de düşünülebilir. Ancak ne döllenmeyi ne de bir çocuğun doğmasını garanti eder. ASRM’nin ICSI bilgilendirmesi kullanım alanlarını ve sınırları açıklar. Süreç ICSI yazısında anlatılır.

Tedaviye sık eklenen adımlar

Hormonal uyarım ve takip

Uyarım otomatik olarak IVF demek değildir. IUI’de de bazen daha iyi zamanlama ve bir veya birkaç iyi gelişmiş folikül için ilaç kullanılır. Mantık, tipik adımlar ve güvenlik yumurtalık uyarımı yazısında açıklanır.

Dondurma ve dondurulmuş embriyo transferi

Embriyolar dondurulup daha sonra transfer edilebilir. Bu, birden fazla transfer boyunca toplam başarı şansını artırabilir ve her denemede yeni yumurta toplama ihtiyacını azaltabilir. Taze veya dondurulmuş transfer seçimi protokole, rahim iç tabakasına ve riske bağlıdır.

Laboratuvar ek seçenekleri

Merkeze göre uzatılmış embriyo kültürü, özel seçim yöntemleri veya transferi destekleyen ek adımlar sunulabilir. Hangi somut sorunu çözmeyi hedeflediklerini ve bağımsız araştırmaların sizin durumunuz için yarar gösterip göstermediğini sorun. Canlı doğum şansını, olası riskleri ve ek maliyetleri de değerlendirin. Akla yatkın bir fikir veya kliniğin kendi yüksek başarı oranı, tek başına ek yararı kanıtlamaz.

Cerrahi sperm elde etme

Ejakülatta hiç sperm yoksa veya çok azsa duruma göre cerrahi yolla elde edilebilir. Bu ayrı bir adımdır; genellikle az sayıda sperm bulunduğundan sıklıkla ICSI ile birleştirilir.

Başarı şansını gerçekçi değerlendirmek

Başarı; yaş, tanı, yumurta ve sperm kalitesi, laboratuvar kalitesi ve transfer stratejisinden güçlü biçimde etkilenir. Kişisel durumunuza uymayan tek bir yüzde genellikle yardımcı olmaz.

Karşılaştırma için üç soru önemlidir: Oran tek denemeye, transfere veya bütün döngüye mi aittir? Gebelik mi canlı doğum mu ölçülür? Tek yumurta toplama işleminden elde edilen dondurulmuş embriyoların transferleri gibi birden fazla transferi içeren toplam bir değerlendirme var mı?

Klinik oranlarını gördüğünüzde hesaplama temelini ve hangi gruba ait olduğunu sorun. Güvenilir bilgilendirme belirsizliği açıklar ve beklentileri, başarısızlık sonrasında da karar verebileceğiniz biçimde kurar.

Maliyetler ve geri ödeme

Maliyetler yönteme ve ek adımlara göre değişir. İlaçlar, laboratuvar hizmetleri, yumurta toplama, dondurma, ek transferler ve tanısal incelemeler önemli kalemlerdir.

Başlamadan önce hizmetleri, ilaçları ve olası ek masrafları ayrı gösteren yazılı bir plan isteyin. Geri ödeme ülkeye, sigortaya ve kişisel koşullara bağlıdır; ilk döngüden önce netleştirilmelidir.

Donör spermi, aile modelleri ve hukuk

Donör spermi ICI, IUI, IVF veya ICSI’de kullanılabilir. Özel bağış mı sperm bankası mı sorusu güvenlik, şeffaflık, hukuki sonuçlar ve kişisel sınırlarla ilgilidir. Sperm bağışçısına sorulacak en önemli sorular yazısı yardımcı olabilir.

Birlikte ebeveynlik planlanıyorsa sorumluluklar ve günlük yaşam erkenden konuşulmalıdır. Birlikte ebeveynlik yazısına bakabilirsiniz.

Bazı çiftler karşılıklı IVF uygular: Yumurta bir kişiden gelir, gebeliği diğer kişi taşır. Daha fazlası karşılıklı IVF yazısındadır.

Hukuki çerçeve, özellikle yumurta bağışı ve taşıyıcı annelikte, ülkeler arasında çok değişir. Yumurta bağışı ve taşıyıcı annelik yazıları temel kavramları açıklar. Somut kararlar için kişisel danışmanlık yararlıdır.

Riskler ve güvenlik

Riskler yönteme ve ilaçlara göre değişir. Hormonal uyarım yumurtalık hiperstimülasyon sendromuna, OHSS’ye, yol açabilir. Hafiften ağıra değişen tablolar vardır; ağır seyirler nadirdir. Şiddetli veya artan karın ağrısı ya da sürekli kusma varsa tedavi ekibiyle hızla görüşülmelidir. Nefes darlığında hemen tıbbi yardım gerekir. ASRM: OHSS ve uyarı belirtileri

Yumurta toplama gibi girişimler de kanama veya enfeksiyon gibi komplikasyonlara yol açabilir. Planlanan işlemin risklerini ve ulaşılabilir acil iletişim bilgisini isteyin.

Çoğul gebelik, gebelik ve doğum risklerini belirgin artırır. Birçok merkez bu nedenle tek embriyo transferini seçerken birden fazla transfer boyunca toplam başarı şansını da dikkate alır.

Psikolojik yük yaygındır ve planlama sırasında sıklıkla küçümsenir. Molalar, açık beklentiler ve kararlar için bir plan, sonuçlar planlanamasa da kontrolü korumanıza yardımcı olur.

Kontrol listesi: genel bilgiden plana

  • Döngü verilerini, ultrasonları, laboratuvar sonuçlarını ve sperm analizini toplayıp düzenleyin; böylece görüşmelerden daha iyi yararlanırsınız.
  • Hedefi belirleyin: daha hızlı sonuç, daha az yük, mümkün olduğunca az girişim veya net deneme sınırı.
  • Tedavinin mantığını anlayın: Ne değiştiriliyor, başarı nasıl tanımlanıyor ve plan ne zaman yenileniyor?
  • Güvenlik planını netleştirin: uyarı belirtileri, acil iletişim ve çoğul gebeliği azaltma kuralları.
  • Randevuları, ulaşımı, iş düzenini ve maliyetleri erken planlayın; tedavinin günlük yaşamla uyumunu sağlayın.

Mitler ve gerçekler

Mit: Bir yöntem her zaman daha iyidir.
Gerçek: Uygun yöntem aşılması gereken engele bağlıdır.
Mit: Daha fazla embriyo transferi dezavantajsız biçimde şansı artırır.
Gerçek: Çoğul gebelik riskleri artırır; bu nedenle sıklıkla tek embriyo tercih edilir.
Mit: IUI başarısızsa IVF otomatik olarak başarılı olur.
Gerçek: IVF şansı artırabilir, ancak yaş, tanı ve embriyo kalitesi yine belirleyicidir.
Mit: Teknik zamanlamanın yerini tutar.
Gerçek: Özellikle inseminasyonda doğurgan günleri belirlemek önemlidir.
Mit: ICSI her zaman standart IVF’den daha iyidir.
Gerçek: ICSI’nin belirli kullanım alanları vardır; herkes için otomatik olarak daha iyi standart değildir.
Mit: Tek deneme yöntemin işe yarayıp yaramadığını gösterir.
Gerçek: Birçok karar tanı, tedavinin seyri ve birden fazla karşılaştırılabilir denemenin bütününe dayanır.

Sonuç

Yardımcı üreme, farklı koşulları ve riskleri olan çeşitli yöntemleri kapsar. Açık bir tanı, anlaşılır bilgilendirme ve birlikte gözden geçirilen tedavi planı seçenekleri değerlendirmenize yardımcı olur. Sonraki adımın net bir varsayıma dayanması kararları daha sürdürülebilir kılar. Hiçbir yöntem tek bir denemede başarı garantisi vermez.

İnseminasyon, IUI, IVF ve ICSI hakkında daha ayrıntılı yazılar.

Yardımcı üreme hakkında sık sorulan sorular

İnseminasyon, IUI, IVF ve ICSI arasındaki fark nedir?İnseminasyonda sperm vajinaya, rahim ağzına veya rahme verilir; döllenme vücutta gerçekleşir. IUI işlenmiş spermin rahim içine verilmesidir. IVF’de döllenme laboratuvarda olur. ICSI ise tek bir spermin yumurtaya enjekte edildiği IVF tekniğidir.
Artificial insemination Türkçede ne demektir?Artificial insemination genellikle inseminasyon olarak çevrilir ve cinsel ilişki olmadan spermin vücuda yerleştirilmesini ifade eder, örneğin vajinal, servikal veya rahim içine.
Evde inseminasyonda IVI ve ICI ne anlama gelir?Tipik bardak yöntemi IVI’dir: Örnek vajinaya yerleştirilir. ICI tıbben işlenmiş spermin rahim ağzına verilmesidir. İkisi aynı sayılmamalıdır. Özel bağıştan önce enfeksiyon incelemeleri, hukuki sonuçlar ve doğurganlığı engelleyebilecek etkenler netleştirilmelidir.
IUI genellikle kimler için düşünülür?IUI donör spermi, belirli rahim ağzı sorunları veya açıklanamayan infertilite durumunda değerlendirilebilir. Tüplerin işlevi ve sperm kalitesi yönteme uygun olmalıdır. Karar, doğurgan günlerde zaman ayırma güçlüğüne değil, bulgulara dayanmalıdır.
IUI yerine IVF ne zaman düşünülür?Tüpler açık değilse, iyi koşullara rağmen inseminasyon hedefe ulaştırmıyorsa veya birden fazla etken birlikte bulunuyorsa IVF sık değerlendirilir.
IVF yerine ICSI ne zaman uygundur?Sperm kalitesi belirgin düşükse, az sayıda sperm varsa, sperm cerrahi olarak elde edilmişse veya IVF laboratuvarında döllenme tekrarlayan biçimde gerçekleşmiyorsa ICSI sık kullanılır.
Uyarım yalnızca IVF ve ICSI için mi önemlidir?Hayır. Zamanlamayı kolaylaştırmak veya folikül gelişimini desteklemek için IUI’nin de bir parçası olabilir. Yoğunluğu hedefe ve riske bağlıdır. Yumurtalık uyarımı yazısını okuyabilirsiniz.
Dondurulmuş embriyo transferi nedir?Daha önce dondurulmuş bir embriyo çözülerek sonraki bir döngüde transfer edilir. Böylece tek yumurta toplama işleminden birden fazla transfer yapılabilir.
Çoğul gebelik riski ne kadardır?Risk özellikle birden fazla embriyo transfer edildiğinde veya uyarım sırasında birden fazla folikül olgunlaştığında artar. Bu yüzden birçok merkez tek embriyo transferini tercih eder.
İlk randevu öncesi ne hazırlamalıyım?Döngü verileri, önceki sonuçlar, güncel spermiogram, ilaç listesi ve hedef, adımlar, riskler, maliyet ve plan değişim kriterleriyle ilgili sorular işe yarar.
Dikkat etmem gereken tipik riskler var mı?İlaçlar yan etki yapabilir. OHSS hafif veya ağır seyredebilir; ağır tablolar nadirdir. Yumurta toplama gibi işlemlerin de riskleri vardır. Bu nedenle güvenlik planı ve açık acil iletişim bilgileri önemlidir.
Özel bağışta özellikle önemli olan nedir?Net anlaşmalar, güncel enfeksiyon testleri, belgelenmiş onamlar, ebeveynlik ve sorumluluk planı ve zamanlama ile birden fazla deneme için gerçekçi beklentiler önemlidir. Daha fazlası: Sperm bağışçısına sorulacak en önemli sorular.
Güvenilir bir merkez nasıl seçilir?Güvenilirlik şeffaf bilgilendirme, gerekçeli kararlar, düşük riskli transfer stratejileri, erişilebilirlik ve tanı ile adımları mantıklı bağlayan bir planla anlaşılır.
Evde inseminasyon ile IUI arasındaki fark nedir?Tipik evde inseminasyonda örnek, örneğin bardak yöntemi ile vajinaya verilir. Bu IVI’dir. IUI’de sperm laboratuvarda işlenir ve uzman tarafından kateterle rahim içine yerleştirilir.
Evde IUI yapabilir miyim?IUI’yi evde kendiniz yapmayın. İşlenmiş sperm ve rahim içine uzman tarafından uygulama gerekir. Bardak yöntemi vajinal IVI’dir; rahme alet sokma talimatı değildir.
Doğurgan günlerimi en iyi nasıl bulabilirim?Birçok kişi takvim, rahim ağzı salgısı, bazal vücut sıcaklığı ve yumurtlama testlerini birlikte değerlendirir. Başlangıç için yumurtlama, hormon testleri için LH yazısını okuyabilirsiniz.
IVF’ye geçmeden önce kaç IUI denemesi uygundur?Tanıya, yaşa, zaman baskısına ve tedavinin seyrine bağlıdır. Birkaç iyi zamanlanmış IUI’den sonra başlangıçtaki varsayımın hâlâ geçerli olup olmadığı veya IVF ya da ICSI gibi laboratuvar yöntemlerinin daha uygun olup olmadığı birlikte değerlendirilir.
Bir IVF döngüsü kabaca nasıl ilerler?Kabaca uyarım ve kontroller, yumurta toplama, laboratuvarda döllenme, embriyo kültürü ve transfer vardır. Duruma göre dondurma ve sonra transfer eklenebilir.
ICSI’de IVF’den farklı ne olur?Yumurta toplamaya kadar süreç benzer, ancak ICSI’de sperm doğrudan yumurtaya enjekte edilir. Sperm kalitesi belirgin düşük olduğunda veya döllenme olmadığında sık kullanılır.
OHSS nedir ve risk nasıl azaltılır?OHSS, yumurtalık uyarım ilaçlarına aşırı tepkidir ve hafiften ağıra değişebilir. Uyarlanmış protokoller ve kontroller riski sınırlamayı amaçlar. Şiddetli veya artan yakınmalar değerlendirilmelidir; nefes darlığında hemen tıbbi yardım gerekir. Yumurtalık uyarımı yazısında daha fazla bilgi bulunur.
Taze transfer ile dondurulmuş transfer farkı nedir?Taze transfer yumurta toplama döngüsünde yapılır, dondurulmuş transfer kriyoprezervasyon sonrası daha sonra yapılır. En iyi seçenek protokol, endometrium ve riske bağlıdır.
Transferden sonra yatakta kalmam gerekir mi?Genellikle gerekmez. Birçok klinik normal, sakin günlük yaşamı ve çok yoğun efordan kaçınmayı önerir. Somut öneriler kendi merkezinizden gelmelidir.
Açıklanamayan infertilite ne demektir?Gebelik oluşmamasına rağmen standart incelemelerin açık bir ana neden göstermemesi demektir. Sonra varsayımlar değerlendirilir, zamanlama iyileştirilir ve inseminasyondan laboratuvar yöntemlerine ne zaman geçileceğine adım adım karar verilir.
Spermiogram yöntemi seçerken ne kadar önemli?Spermiogram erkek faktörünü değerlendirmek için nesnel bir temel sağlar ve inseminasyonun uygun olup olmadığını veya daha erken IVF ya da ICSI düşünülmesi gerekip gerekmediğini yönlendirebilir.
Yaklaşık maliyet nedir?Yönteme, ilaçlara, laboratuvar hizmetlerine, ek adımlara ve deneme sayısına bağlıdır. Ülke ve tedavi planı da önemlidir; yumurta toplama, dondurma ve ek transferler önemli masraflar olabilir.
Ek hizmetlerin gerekçesini nasıl değerlendirebilirim?İyi bir gerekçe somut sorunu, alternatifleri, yararları, riskleri ve maliyetleri açıklar. Bağımsız araştırmaların sizin durumunuzda örneğin canlı doğum oranında yarar gösterip göstermediğini sorun. Kliniğin kendi başarı oranı, ek işlemin daha iyi sonuçlara neden olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Ne zaman tıbbi yardım almalıyım?Sık kullanılan bir yaklaşım, düzenli korunmasız cinsel ilişkiye rağmen yaklaşık bir yıl gebelik oluşmazsa değerlendirmedir; ileri yaşta veya bilinen risklerde daha erkendir. Çok düzensiz döngüler, şiddetli ağrı veya bilinen anormal bulgular uzun süre beklemeden incelemeyi gerektirebilir.
Luteal destek nedir ve neden kullanılır?Döngünün ikinci yarısında erken gebelik koşullarını desteklemek amacıyla verilen ilaçlardır; sıklıkla progesteron kullanılır. Gereklilik protokole ve duruma bağlıdır ve kişisel olarak değerlendirilir. Luteal faz yetersizliği yazısı da yardımcı olabilir.
Transfer ile gebelik testi arasında ne olur?Bu dönemde vücuda zaman tanımak ve beklentileri dengeli tutmak önemlidir. İlaçlar ve stres birçok belirtiyi taklit edebildiğinden belirtiler sıklıkla güvenilir değildir. Embriyo tutunursa hCG üretimi başlar. Bekleme planı ve implantasyon yazısı süreci anlamanıza yardımcı olur.

Türkiye'de sperm donörü bul

Ücretsiz RattleStork uygulamasında profilleri incele ve sohbet başlat.