COVID‑19 aşısı ve erkek doğurganlığı: Kısırlığa yol açar mı?

Kısırlık korkusu neden bu kadar etkili?

Doğurganlık doğrudan hissedilemez. Olası bir neden ile gerçekleşmeyen gebelik arasında aylar bulunabilir. Aynı zamanda sağlıklı erkeklerde bile sperm değerleri değişir. Bu durum basit açıklamaları çekici kılar: Aşıdan sonraki kötü bir sonuç kanıt gibi hissedilebilir, oysa yalnızca zaman sıralaması neden göstermez.

Pandemi sırasında birden fazla korku bir araya geldi. Bir iddia, spike proteinine karşı antikorların sözde benzerlik nedeniyle plasenta için önemli olan sinsitin‑1 proteinine de saldırabileceğini söylüyordu. Bir diğeri, aşı mRNA’sının üreme hücrelerinin DNA’sını değiştirebileceğini öne sürüyordu. Bilinen biyolojik mekanizmalar ve gözlenen doğurganlık verileri bu fikirleri desteklemiyor. RKI çocuk isteğiyle ilgili miti ayrıntılı biçimde ele alıyor; CDC’nin aşıların çalışma şekli özeti ise aşı mRNA’sının neden hücre çekirdeğine girmediğini anlaşılır biçimde açıklıyor.

Bu kaygıyı yaşayan insanlar otomatik olarak bilim karşıtı değildir. Çoğu zaman çok kişisel bir soruya anlaşılır yanıt ararlar. İyi bir yanıt korkuyu ciddiye alır ama varsayım, tekil olay ve güvenilir sinyali birbirinden ayırır.

Peki diğer aşılar?

Bu yazıdaki ayrıntılı sperm çalışmaları COVID‑19 aşılarıyla ilgilidir. Sonuçlar her başka aşıya doğrudan aktarılamaz; çünkü kızamık, grip, HPV veya tetanos aşıları farklı ad taşıyan aynı ürün değildir. Veriler, aşı türü ve öneriler her somut aşı için ayrı değerlendirilmelidir.

Buna rağmen aşıların genel olarak insanları kısırlaştırdığı iddiasının güvenilir bir temeli yoktur. RKI farklı aşılarla ilgili çalışmalara atıfta bulunuyor ve doğurganlığa etki görmüyor. Gebelik çevresindeki öneriler yine de aşıya göre değişebilir. Bu, doğru zaman ve belirli bir hastalığa karşı korunma meselesidir; otomatik olarak sperm hasarı anlamına gelmez.

Bir doğurganlık tedavisi sırasında belirli bir aşıdan emin değilseniz ekibe ürünün tam adını, tarihi ve yüksek ateş gibi tepkileri söyleyin. Bu bilgi, aşıların sperm için iyi mi kötü mü olduğu şeklindeki genel sorudan daha yararlıdır.

Sperm kalitesi doğurganlıkla aynı şey değildir

Aşı çalışmalarının çoğu, erkeğin daha sonra çocuk sahibi olup olamayacağını doğrudan ölçmez. Öncelikle spermiyogramdaki şu değerleri karşılaştırır:

• hacim: ejakülat miktarı;
• konsantrasyon: mililitre başına sperm sayısı;
• toplam sayı: tüm ejakülattaki sperm sayısı;
• hareketlilik: hareket eden ve ileri giden sperm oranı;
• morfoloji: incelenen şekil ölçütlerini karşılayan oran;
• ek belirteçler: soruya göre örneğin DNA parçalanması.

Bu değerler önemlidir ancak hiçbiri tek başına doğurgan ile kısır arasında kesin sınır çizmez. Avrupa üroloji kılavuzu sperm parametrelerini dolaylı ölçütler olarak tanımlar ve iki kişinin toplam üreme potansiyelinin birlikte değerlendirilmesini önerir. Bazı değerler anormal olsa da doğal gebelik oluşabilir; normal bir spermiyogram ise gebeliği garanti etmez.

Örneğin kendisinin de bir geçmişi vardır. Perhiz süresi, eksik toplama, taşıma, ilaçlar, enfeksiyon, ateş ve doğal biyolojik değişkenlik sonucu etkileyebilir. Tek sonuç bu yüzden bir veri noktasıdır; erkeklik hakkında hüküm ya da kesin doğurganlık belgesi değildir.

Araştırmalar artık ne gösteriyor?

Rahatlatıcı genel sonuç tek bir çalışmaya bağlı değildir. Birden fazla ekip aynı erkeklerin aşı öncesi ve sonrası örneklerini karşılaştırdı. 45 erkeklik erken bir çalışmada ve 101 erkeklik başka bir çalışmada konsantrasyon, hareketlilik ve toplam sayı anlamlı biçimde kötüleşmedi (Gonzalez ve ark., 2021; Massarotti ve ark., 2022).

Asıl çocuk isteği sorusuna daha yakın olan 2.126 çiftlik bir çalışma yalnız laboratuvar değerlerini değil, döngü başına gebelik şansını da inceledi. Eşlerden birinin aşılanması daha düşük gebe kalma olasılığıyla ilişkili değildi (Wesselink ve ark., 2022).

Sistematik derlemeler bu örüntüyü topluyor ve incelenen sperm parametreleri üzerinde olumsuz etki bulmuyor (Huang ve ark., 2023). Öte yandan birçok tekil çalışma küçük ve yöntemleri farklı. Başka bir derleme kanıt kalitesini bu nedenle düşük değerlendiriyor (kanıt kalitesi derlemesi). Bu, sonuçları değersiz yapmaz ancak kesin vaatleri engeller.

Farklı sonuç bulan çalışma da konuşulmalı

37 sperm donörünün yer aldığı küçük geriye dönük bir çalışma, ikinci BNT162b2 dozundan 75–125 gün sonra daha düşük konsantrasyon ve toplam hareketli sperm sayısı bildirdi. Aşıdan 145 günden fazla zaman sonra toparlanma görüldü; hacim ve hareketlilik etkilenmedi (Gat ve ark., 2022).

Bu gözlem ne saklanmalı ne de kısırlık haberine dönüştürülerek büyütülmelidir. Grup küçüktü, aynı zamanda izlenen aşısız kontrol grubu yoktu ve sinyal geçiciydi. Bu nedenle kalıcı kısırlık iddiasına uymaz. Ancak dürüst bilimin neden mutlak sıfır risk dili kullanması gerekmediğini hatırlatır: İyi değerlendirme, ana çizgiye kusursuz uymayan verileri de gösterir.

Bildiklerimiz ve hâlâ belirsiz olanlar

Pandeminin ilk yıllarında kullanılan mRNA aşıları en iyi incelenenlerdir. Vektör ve inaktive aşılar için de veriler var; ancak her platform, hatırlatma dozu, kombinasyon ve nadir hastalık için aynı miktarda değil. Birçok çalışma sağlıklı erkekleri yalnız birkaç ay izledi. Küçük öncesi-sonrası çalışmalar çok nadir olayları saptamak için yapıları gereği uygun değildir.

Bu sınırlara rağmen genel tablo anekdotlar toplamından daha güçlüdür: Olağan sperm parametrelerinde, doğal gebe kalma olasılığında veya yardımcı üreme sonuçlarında kalıcı kötüleşmeye yönelik tutarlı bir sinyal yoktur. Kesin ifade, her etkinin sonsuza kadar dışlandığı değildir. Mevcut araştırmaların iddia edilen kısırlaştırmayı göstermediğidir.

Aşı, enfeksiyon ve ateşin karşılaştırması

Aşıdan sonra

Öncesi-sonrası verilerin çoğu klinik olarak anlamlı, kalıcı kötüleşme göstermez. Aşı reaksiyonu olarak yüksek ateş oluşursa, ateş nedeni ne olursa olsun geçici rol oynayabilir.

SARS‑CoV‑2 enfeksiyonundan sonra

Enfeksiyon ateşe ve daha güçlü sistemik iltihaba yol açabilir. Wesselink ve arkadaşlarının çift çalışmasında, erkek eşin önceki 60 gündeki enfeksiyonu geçici olarak daha düşük gebe kalma olasılığıyla ilişkiliydi; daha sonra bu sinyal görülmedi.

Başka bir nedene bağlı ateşten sonra

Bu ilişki COVID‑19’dan daha eskidir. 27 sağlıklı erkeğin aylık örneklerini inceleyen bir çalışmada ateşli dönemlerden sonra konsantrasyon, hareketlilik ve morfoloji geçici olarak daha olumsuzdu. Etkinin gücü ve seyri kişiler arasında belirgin biçimde farklıydı (Carlsen ve ark., 2003).

Bu, zamanlamanın neden önemli olduğunu da açıklar. Spermlerin oluşması ve olgunlaşması haftalar sürer. Kendinizi çoktan iyi hissetseniz bile enfeksiyon spermiyogramda görülebilir. Ancak bundan seks, sperm bağışı veya tedavi için otomatik üç aylık ara sonucu çıkmaz. Yalnızca yakın zamandaki ateşin yorum sırasında belirtilmesi gerekir.

Bu, IVF, ICSI ve IUI için ne anlama geliyor?

Doğurganlık tedavisinin ortasındaki biri için spermiyogramın ortalama olarak normal kaldığını duymak yetmez. Döllenmenin, embriyo gelişiminin ve gebelik şansının kötüleşip kötüleşmediği önemlidir. Yardımcı üreme çalışmalarının sistematik derlemesi, uyarı yanıtı, embriyo kalitesi, tutunma veya gebelik sonucunda çoğunlukla istatistiksel olarak anlamlı fark bulmadı (COVID‑19 aşıları ve yardımcı üreme derlemesi).

271 aşılı ve 271 benzer aşısız erkek eşin yer aldığı bir çalışmada inaktive CoronaVac aşısı incelendi. Döllenme oranı, embriyo gelişimi, tutunma ve klinik gebelik istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermedi. Bazı sperm parametreleri dalgalansa da toplam hareketli sperm sayısı benzer kaldı ve tüm değerler alt referans sınırlarının üzerindeydi (Wang ve ark., 2022).

Bu veriler yalnızca geçmişteki bir aşı nedeniyle tedavinin genel olarak ertelenmesini desteklemez. Aşı veya enfeksiyon sonrasında yüksek ateş olduysa ya da belirgin bozuk spermiyogram zaten biliniyorsa ekip erken örnek, daha sonraki kontrol veya özel durumlarda dondurmanın uygun olup olmadığına karar verebilir. Her iki kişinin yaşı ve zaman baskısı bu karara dahildir.

Donörün aşı durumu önemli mi?

Donör sperminde kontrol isteği özellikle anlaşılırdır: Karar yalnızca bir örneği değil, olası bir çocuğun oluşumunu ilgilendirir. Aşı durumu basit bir evet-hayır kuralı gibi görünür. Ancak tıbben somut örneğin kalitesi ve güvenliği için belirleyici soruların hiçbirini yanıtlamaz.

• Konsantrasyon, toplam sayı ve hareketlilik nasıl ölçüldü?
• Örnek ateş, enfeksiyon ve ilaçlara göre ne zaman alındı?
• Hangi enfeksiyon taraması yapıldı ve ne kadar güncel?
• Sağlık ve aile öyküsü doğrulanabiliyor mu?
• Kimlik, onam, belgeleme ve izlenebilirlik net mi?

Aşısız bir donörün değerleri aşılı bir donör gibi çok iyi, orta veya kötü olabilir. Aşı durumunu sorabilir ve kişisel sınırlar koyabilirsiniz. Sorun, aşısızlığın tıbbi kalite damgası veya hayalî bir fiyat gerekçesi olarak satılmasıdır. Etiket testin yerini tutmaz.

En sık görülen mitler ve sorular

Bu ifadelerin çoğu arama motorlarında görünür çünkü insanlar gerçekten merak eder. Açık yanıtları hak ederler ama her cümle için ayrı başlığı değil.

COVID‑19 aşısı erkeklerde kısırlık yapar mı?

Bugüne kadarki kohort çalışmaları ve derlemeler, olağan sperm parametrelerinde kalıcı bozulma veya aşı nedeniyle daha düşük gebe kalma olasılığı göstermiyor. Kısırlaşma korkusuna en doğrudan yanıt budur.

Aşı mRNA’sı sperm DNA’sını değiştirebilir mi?

Aşı mRNA’sı hücre sıvısında geçici bir talimat iletir ve sonra parçalanır. DNA’nın bulunduğu hücre çekirdeğine girmez; veriler sperm DNA’sına katıldığını göstermiyor.

Antikorlar sinsitin‑1 doğurganlık proteinine saldırır mı?

İddia edilen çapraz tepki için güvenilir kanıt yoktur. İddia, aşılar sonrası gözlenen gebelikler ve doğurganlık verileriyle de uyuşmaz.

Aşı sperm veya seks yoluyla aktarılabilir mi?

Hayır. Aşı cinsel ilişkiyle veya ejakülat temasıyla bulaşmaz. Bağışıklık yanıtından sonra vücut sıvılarında antikor ölçülebilir; bu aşı saçılımı veya dolaylı aşılama değildir. 86 erkeklik bir çalışma, seminal plazmadaki antikorlarla daha kötü sperm parametreleri arasında ilişki bulmadı (Chillon ve ark., 2023).

Aşısız sperm daha sağlıklı veya değerli mi?

Bu özelliği nedeniyle değil. Örneğin sağlığı ve uygunluğu ölçümler, tarama, köken ve bağlamdan anlaşılır. Kıtlık pazarlaması bunu değiştirmez.

Aşıdan önce önlem olarak sperm dondurulmalı mı?

Sağlıklı erkekler için yalnızca COVID‑19 aşısı genel bir gereklilik doğurmaz. Bazı kemoterapi veya radyoterapiler gibi doğurganlığı tehdit ettiği bilinen tedaviler öncesi dondurma önemli ama farklı bir konudur.

Aşıdan sonra çocuk isteğine üç ay ara verilmeli mi?

Veriler yalnızca aşı nedeniyle genel bekleme süresini desteklemez. Yüksek ateşten sonra daha geç spermiyogram daha istikrarlı tablo verebilir; zaman baskısında erken test ve sonraki kontrol, körü körüne beklemekten daha anlamlı olabilir.

Hatırlatma dozu temel aşılamadan daha mı zararlı?

Ek doz sonrasında kalıcı kötüleşmeye dair tutarlı sinyal yoktur. Veri miktarı aşı, doz ve aralığa göre değiştiği için tek bir zaman ilişkisi genel kurala dönüştürülmemelidir.

Aşı libido, sertleşme veya testosteronu etkileyebilir mi?

Geçici rahatsızlık kısa süreli olarak isteği ve cinselliği etkileyebilir. Kalıcı bir aşı sinyali kanıtlanmamıştır. Kesitsel bir çalışma, 45 yaş ve üzerindeki aşılı erkeklerde artmış sertleşme bozukluğu riski bulmadı; ancak tasarımı nadir veya uzun vadeli etkileri kesin dışlayamaz (Diaz ve ark., 2022).

Spermiyogramı anlamlı biçimde planlamak

Kendi sperm kaliteniz hakkında netlik istiyorsanız standart spermiyogram, aşı belgesinden çıkarılan sonuçlardan daha açıklayıcıdır. DSÖ laboratuvar el kitabı toplama ve analiz için ortak yöntemleri açıklar. Bunlar arasında boşalmadan iki ila yedi gün kaçınma, örneğin mümkün olduğunca eksiksiz toplanması ve laboratuvara kontrollü, hızlı taşıma bulunur.

• Ateş, akut enfeksiyon ve önemli ilaçların tarihini not edin.
• Örneğin bir bölümü kaybolduysa laboratuvara söyleyin.
• Takip testlerini mümkünse benzer koşullarda karşılaştırın.
• Anormal sonucu tek bir değerden açıklamak yerine doğrulatın.
• Belirgin sapmaları, azospermiyi veya belirtileri androloji ya da üroloji uzmanıyla görüşün.

Hazırlık, laboratuvar değerleri ve testin sınırları için RattleStork’un Spermiyogramı anlaşılır biçimde açıklayan yazısına bakabilirsiniz.

Aşı veya enfeksiyon sonrası değerler kötüyse ne yapılmalı?

Önce tek bir kâğıdı yaşam boyu tanıya dönüştürmeyin. Laboratuvar veya hekimle örneğin tam olup olmadığını, perhiz süresini ve önceki haftalarda ateş, COVID‑19, başka enfeksiyon, yeni ilaç veya olağan dışı yük bulunup bulunmadığını kontrol edin. Benzer koşullarda ikinci spermiyogram, bulgunun kalıcı olup olmadığını gösterebilir.

Sperm sayısı çok düşükse, hiç sperm yoksa, ağrı, şişlik veya ele gelen kitle varsa inceleme aylarca ertelenmemelidir. Tedavi zaten sürüyorsa veya diğer eşin durumu zaman baskısı yaratıyorsa da aynısı geçerlidir. Amaç siyasi tartışmayı kazanmak değil, somut çocuk planı için en iyi sonraki kararı vermektir.

Besin takviyeleri de açıklanmamış bulguya hızlı yanıt değildir. Uyku, nikotin, alkol, yoğun ısı, anabolik steroidler, fazla kilo, hastalık ve ilaçlar önemli olabilir; fakat her genel öneri her nedene uymaz. Önce tanı, sonra hedefli değişiklik.

İlginç bir ayrıntı: Unvaxxed sperm is the next Bitcoin

Tartışmanın belki de en tuhaf yan öyküsü bu pankarttaki sözdü. 20 Kasım 2021’de Viyana’da zorunlu aşı karşıtı bir gösteride fotoğraflandı. Daha sonra memecoin projeleri fikri benimsedi ve Unvaxxed Seamen ya da Unvaxxed Sperm gibi adlarla token pazarladı.

Espri, aşısız spermi gelecekte kıtlaşacak bir spekülasyon malı gibi ele alıyor. Tıbben bu Bitcoin mantığı işlemez: Aşı durumu örneği otomatik olarak ne nadir ne de daha iyi yapar. Yine de dönemin belgesi olarak bu meme, gerçek bir sağlık korkusunun protesto simgesine, tıklama tuzağına ve iş modeline ne kadar hızlı dönüşebildiğini iyi gösteriyor.

Görsel kaynağı: Wikimedia Commons. Token projesinin o dönemki tanıtım gönderisi girişimi kendisi de meme’den esinlenmiş olarak tanımlıyordu; bu, pazarlamayı gösterir, tıbbi yarar veya ekonomik güvenilirliği değil.

Ne zaman tıbbi görüş alınmalı?

Aşı durumundan bağımsız olarak şu durumlarda üroloji veya androloji değerlendirmesi uygundur:

• 12 ay düzenli korunmasız cinsel ilişkiye rağmen gebelik oluşmadıysa;
• bilinen doğurganlık riskleri varsa veya tedavi planlanıyorsa;
• spermiyogram tekrar tekrar anormalse;
• testis bölgesinde ağrı, şişlik, kitle, ateş veya başka yakınmalar varsa;
• doğurganlığı tehlikeye atabilecek bir tedavi başlayacaksa.

Sperm bağışında bu yazı, tıbbi taramanın veya somut bağış yolu hakkında danışmanlığın yerini tutmaz.

Sonuç

COVID‑19 aşısının kısırlaştıracağı korkusu anlaşılır, ancak bugüne kadarki araştırmalar bunu doğrulamıyor. Mevcut çalışmalar olağan sperm parametrelerinde kalıcı kötüleşme, daha düşük gebe kalma olasılığı veya yardımcı üremede tutarlı biçimde daha kötü sonuç göstermiyor. Donör çalışmasındaki küçük geçici sinyal tam değerlendirmeye dahildir, fakat kalıcı kısırlığın kanıtı değildir.

Çocuk isteği veya sperm bağışı için güvence arayan biri aşı etiketine takılmamalıdır. Standart laboratuvar değerleri, ateş ve enfeksiyondan sonra geçen süre, uygun tarama, izlenebilir belge ve her testin sınırlarının dürüstçe açıklanması daha anlamlıdır.