Câu trả lời ngắn gọn: Có thể có rủi ro, nhưng không phải định mệnh
Sức khỏe tâm thần hầu như không bao giờ xuất phát từ một yếu tố duy nhất. Ở hầu hết các rối loạn, dễ tổn thương sinh học, yếu tố phát triển và môi trường cùng tác động. Điều này có nghĩa: Tiền sử gia đình có thể làm tăng nguy cơ, nhưng không nói lên điều gì là chắc chắn sẽ xảy ra.
Điều quan trọng thường không phải là tên chẩn đoán mà là diễn biến: Ổn định trong đời sống hàng ngày, điều trị, hỗ trợ và khả năng giảm nhẹ các giai đoạn căng thẳng.
Tại sao câu hỏi này hay được đặt
Các rối loạn tâm thần rất phổ biến. WHO ước tính rằng vào năm 2021 gần 1 trong 7 người trên thế giới sống với một rối loạn tâm thần, trong đó rối loạn lo âu và trầm cảm là những loại phổ biến nhất. WHO: Rối loạn tâm thần
Khi một vấn đề phổ biến, nó cũng xuất hiện trong gia đình thường xuyên. Điều đó tự nó không phải là bằng chứng di truyền, nhưng giải thích tại sao câu hỏi lại thường xuất hiện khi mong muốn có con.
Di truyền có ý nghĩa gì trong thực tế
Di truyền ở các rối loạn tâm thần thường phức tạp. Hiếm khi có một gen đơn lập quyết định một bệnh. Thường là nhiều đóng góp di truyền nhỏ, kết hợp với hoàn cảnh sống và trải nghiệm, ảnh hưởng đến nguy cơ.
Một điểm quan trọng để đánh giá: Dù nghiên cứu tiến bộ lớn, không có dự đoán di truyền đơn giản để biết chắc một đứa trẻ nào đó sẽ phát triển rối loạn tâm thần hay không. Điều này cũng là nội dung được nhấn mạnh trong báo cáo của NIMH về di truyền các rối loạn tâm thần: Gen có liên quan, nhưng mối quan hệ không đơn giản và không mang tính quyết định. NIMH: Di truyền và rối loạn tâm thần
Số liệu từ các nghiên cứu: Nguy cơ thực sự lớn đến mức nào?
Khi mọi người hỏi về rủi ro, họ thường muốn biết các tỷ lệ phần trăm cụ thể. Nghiên cứu có thể cung cấp hướng dẫn, nhưng với những giới hạn: Chẩn đoán khác nhau theo quốc gia, thời gian và phương pháp thu thập, và các gia đình còn chia sẻ cả môi trường và các yếu tố gây căng thẳng.
Một tổng hợp lớn về chẩn đoán của cha mẹ và rủi ro ở con cái báo cáo các nguy cơ tuyệt đối cho cùng chẩn đoán ở trẻ ở mức khoảng 32% với ADHD, 31% với rối loạn lo âu, 14% với rối loạn trầm cảm, 8% với loạn thần và 5% với rối loạn lưỡng cực, nếu cha mẹ có chẩn đoán tương ứng. Những con số này không phải dự đoán cho từng gia đình, nhưng cho thấy sự tăng nguy cơ có thể có, đồng thời nhiều trẻ dù có tiền sử cha mẹ vẫn không phát triển rối loạn tương ứng. Nghiên cứu: Nguy cơ liên chẩn đoán ở con cái
Cũng quan trọng là cái nhìn xuyên chẩn đoán: Không chỉ cùng một chẩn đoán có thể tăng lên, mà còn có các mô hình khác như lo âu, trầm cảm hoặc vấn đề sử dụng chất gây nghiện, phụ thuộc vào mức độ căng thẳng, hỗ trợ và quá trình phát triển.
Rủi ro gia đình không chỉ là di truyền
Gia đình không chỉ chia sẻ gen mà còn chia sẻ hoàn cảnh sống. Căng thẳng mãn tính, xung đột, nghèo đói, cô lập hoặc bất ổn kéo dài có thể làm tăng rủi ro. Ngược lại, mối quan hệ ổn định, thói quen tin cậy, hỗ trợ và điều trị sớm có thể bảo vệ mạnh mẽ.
Đây là sự khích lệ chính: Bạn có thể tác động. Không phải bằng cách kiểm soát hoàn toàn, mà bằng cách thiết lập các điều kiện khung giúp con cảm thấy an toàn và giúp bạn có được sự ổn định.
Những yếu tố ảnh hưởng đặc biệt đến rủi ro cho trẻ
Trong thực tế, có năm điểm đặc biệt quan trọng, vì chúng dễ lên kế hoạch và thường liên quan đến tổn hại hoặc bảo vệ.
- Mức độ và thời gian: các đợt kéo dài, không được điều trị hoặc tái phát nhiều lần gây tổn hại hơn so với các giai đoạn được điều trị tốt và được giảm nhẹ.
- Chức năng hàng ngày: giấc ngủ, dinh dưỡng, cấu trúc, sự tin cậy và quản lý căng thẳng thường là các nút điều chỉnh thực sự.
- Khí hậu quan hệ: không phải mọi tranh cãi đều nguy hiểm, nhưng sự leo thang liên tục, lo lắng và tính không thể đoán trước là các yếu tố gây căng thẳng.
- Sử dụng chất gây nghiện: rượu và các chất khác làm tăng rủi ro, đặc biệt khi dùng như chiến lược đối phó.
- Hỗ trợ: một người lớn ổn định thứ hai hoặc một mạng lưới tin cậy có thể bảo vệ rất mạnh.
Yếu tố bảo vệ thực sự quan trọng
Yếu tố bảo vệ không phải mê tín. Chúng thường rất cụ thể: người chăm sóc đáng tin cậy, thói quen có thể dự đoán, sự ấm áp tình cảm, giải thích phù hợp theo lứa tuổi thay vì giấu giếm và một kế hoạch cho trường hợp tình trạng xấu đi.
Một tổng quan hệ thống về trẻ có cha mẹ bị rối loạn tâm thần mô tả các yếu tố bảo vệ lặp lại như hỗ trợ, giao tiếp gia đình hiệu quả, chiến lược đối phó phù hợp với trẻ và cấu trúc đáng tin cậy. Tổng quan hệ thống: các yếu tố bảo vệ
- Thói quen, không cần hoàn hảo nhưng ổn định.
- Kế hoạch giảm tải cho những ngày bạn không thể đảm nhiệm.
- Vai trò rõ ràng trong đội ngũ cha mẹ, để trách nhiệm không bị mơ hồ.
- Hỗ trợ sớm, trước khi sinh hoạt gia đình hoặc mối quan hệ bị đổ vỡ.
Thai kỳ và thời gian sau sinh là giai đoạn nhạy cảm
Xung quanh thai kỳ và những tháng đầu cùng em bé, giấc ngủ, căng thẳng, cơ thể và vai trò thay đổi. Điều này có thể làm tăng hoặc khởi phát triệu chứng mới. Đồng thời, đây là giai đoạn mà kế hoạch và hỗ trợ sớm thường hiệu quả nhất, vì những khủng hoảng nhỏ nếu không được dự phòng có thể nhanh chóng trở nên nghiêm trọng.
Hướng dẫn chuyên môn nhấn mạnh rằng sức khỏe tâm thần khi mong muốn có con, trong thai kỳ và năm đầu sau sinh nên được phát hiện và điều trị chủ động, thay vì chờ đợi. NICE CG192: Sức khỏe tâm thần trước và sau sinh
Kế hoạch thực tế trước khi mong muốn có con
Bạn không cần phải hoàn toàn không có triệu chứng. Bạn cần một hệ thống hỗ trợ. Điều đó làm giảm áp lực về việc liệu bạn có "được phép" hay không, và hướng câu hỏi tới những điều có thể giải quyết: Bạn cần gì để ổn định có khả năng xảy ra.
- Kiểm tra ổn định: 6 đến 12 tháng gần nhất về giấc ngủ, căng thẳng, quan hệ và chức năng hàng ngày như thế nào.
- Liên tục điều trị: Điều gì giúp một cách đáng tin cậy, và điều gì chỉ là cơ chế khẩn cấp ngắn hạn.
- Dấu hiệu sớm: Bạn nhận ra điều gì đầu tiên khi mình bắt đầu trượt dốc.
- Giảm tải: Ai có thể giúp cụ thể khi thiếu ngủ hoặc triệu chứng tăng lên.
- Kế hoạch khủng hoảng: Ai sẽ được thông báo, bước tiếp theo là gì, và giới hạn nào được đặt ra.
Nếu bạn đơn thân hoặc mạng lưới hỗ trợ mỏng, đó không phải là tiêu chí loại trừ. Chỉ có nghĩa là cần xây dựng hỗ trợ sớm và có cấu trúc hơn.
Thần thoại và sự thật
- Thần thoại: Nếu tôi bị bệnh tâm lý, con tôi chắc chắn cũng sẽ bị. Sự thật: Nguy cơ có thể tăng, nhưng không có dự đoán chắc chắn.
- Thần thoại: Nếu trong gia đình có bệnh, thì chỉ do di truyền. Sự thật: Gia đình còn chia sẻ căng thẳng, thói quen hàng ngày và mô thức quan hệ.
- Thần thoại: Cha mẹ tốt không có triệu chứng. Sự thật: Cha mẹ tốt nhận ra triệu chứng sớm và tìm hỗ trợ trước khi sự an toàn bị ảnh hưởng.
- Thần thoại: Không được nói với trẻ về vấn đề tâm lý. Sự thật: Giải thích phù hợp độ tuổi, điềm tĩnh thường nhẹ nhàng hơn là giấu giếm.
- Thần thoại: Một chẩn đoán nói lên mọi thứ. Sự thật: Diễn biến, điều trị, hỗ trợ và ổn định hàng ngày thường quan trọng hơn nhãn mác.
- Thần thoại: Nếu tôi cần giúp, tôi làm hại con. Sự thật: Tìm giúp sớm thường là yếu tố bảo vệ vì nó rút ngắn khủng hoảng và tăng tính ổn định.
Bối cảnh pháp lý và quản lý
Quy định và hệ thống chăm sóc xung quanh sức khỏe tâm thần, thai kỳ và làm cha mẹ khác nhau rõ rệt giữa các nước, ví dụ về tiếp cận trị liệu, chuyên môn và các dịch vụ perinatal chuyên biệt. Về thực tế, nên tìm hiểu sớm các địa chỉ liên hệ trong hệ thống của bạn để đảm bảo hỗ trợ có thể tiếp cận trước khi rơi vào khủng hoảng cấp.
Khi nào nên tìm trợ giúp chuyên nghiệp
Hỗ trợ không chỉ cần khi có khủng hoảng. Nó hữu ích ngay khi bạn nhận thấy giấc ngủ, động lực, lo lắng hoặc tâm trạng xấu đi kéo dài hàng tuần hoặc bạn không còn duy trì được chức năng thường nhật một cách đáng tin cậy. Cần trợ giúp ngay nếu xuất hiện ý nghĩ tự làm tổn thương hoặc tự tử, nếu bạn đánh giá mình hoặc người khác không an toàn, hoặc nếu nhận thức và thực tế xảy ra lệch lạc lớn.
Nếu bạn không chắc, hãy bắt đầu tiếp cận các dịch vụ sẵn có như bác sĩ gia đình, liệu pháp tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa, tùy theo nguồn lực địa phương. Mục tiêu không phải hoàn hảo mà là an toàn và ổn định.
Kết luận
Có, một số rối loạn tâm thần có thể xuất hiện nhiều hơn trong gia đình. Nhưng di truyền không phải là phán quyết, mà chỉ là yếu tố nền. Nhiều trẻ có yếu tố tiền sử vẫn không phát triển bệnh, và nhiều rối loạn xuất hiện không có lịch sử gia đình rõ ràng.
Nếu bạn nghĩ về ổn định như một hệ thống gồm điều trị, hỗ trợ và kế hoạch cho những giai đoạn xấu, câu hỏi sẽ chuyển từ lo lắng sang khả năng hành động. Đó thường là bước quyết định.
