Preimplantasyon genetik testi: ne zaman anlamlı olabilir, nasıl ilerler ve sınırları nelerdir

Kısaca en önemli noktalar

• Preimplantasyon genetik testi her zaman laboratuvarda döllenmeye bağlıdır; yani in vitro fertilizasyon veya intrasitoplazmik sperm enjeksiyonu gerekir.
• Yöntem genel olarak her şeye bakmaz; belirli bir genetik soruya yanıt arar.
• Normal görünen bir sonuç, test edilen değişiklik için riski azaltır ama ne gebelik ne de sağlıklı bir çocuk garanti eder.
• Küçük bir hücre örneğinin incelenmesi bütün embriyoyu tam olarak yansıtmaz.
• Erişim, yasal kurallar ve maliyetler ülkeye, merkeze ve başlangıç durumuna göre belirgin şekilde değişir.

Preimplantasyon genetik testi nedir?

Preimplantasyon genetik testinde embriyolar, içlerinden biri rahme yerleştirilmeden önce incelenir. Çoğu kişi için temel fikir en önemlisidir: amaç, transfer yapılmadan önce laboratuvarda belirli bir genetik soruyu değerlendirmektir.

Yöntem özellikle ailede bilinen kalıtsal bir hastalık veya belirli bir kromozom değişikliği olduğunda gündeme gelir. Birçok kişi için öneminin nedeni, zor kararların ilk kez devam eden bir gebelik sırasında ortaya çıkmamasıdır.

Organizasyon, danışmanlık ve kalite standartlarının temelleri ESHRE PGT Consortium tarafından açıklanır. ESHRE PGT Consortium önerileri

Kimler için anlamlı olabilir?

Preimplantasyon genetik testi, çocuk sahibi olma isteği olan herkes için genel bir ek test değildir. Daha çok açık ve gerekçelendirilmiş bir genetik soru olduğunda konuşulur. Tipik durumlar şunlardır:

• Ağır kalıtsal bir hastalıkla ilişkili, gende bilinen hastalık yapıcı bir değişiklik.
• Ebeveynlerden birinde dengeli translokasyon gibi yapısal bir kromozom değişikliği.
• Bazı genetik risklerin aile öyküsünde zaten net olarak açıklığa kavuşmuş olması.
• Daha nadir olarak, hasta bir kardeş için doku özelliklerinin de önem taşıdığı özel durumlar.

Yöntemin belirli bir durumda anlamlı olup olmadığı yalnızca tanıya bağlı değildir. Yaş, yumurtalık rezervi, laboratuvarda döllenme başarısı ve embriyo seçimi ile olası prenatal tanıya bakış da rol oynar.

Aslında ne incelenir?

Doktor mektuplarında ve laboratuvar raporlarında sıklıkla birden fazla teknik terim yer alır. Karar vermek için çoğu zaman bunları üç gruba ayırmak yeterlidir:

• Ailede bilinen tek gen hastalığına yönelik testler.
• Bilinen yapısal kromozom değişikliklerinde yapılan testler.
• Kromozom sayısı bozukluklarına yönelik testler.

Bu ayrım önemlidir çünkü yarar, açıklayıcılık ve sınırlar her grupta aynı değildir. Özellikle kromozom sayısı bozukluklarına yönelik testler tüm hasta grupları için aynı şekilde değerlendirilmez. Bu nedenle merkezin hangi somut soruya yanıt aradığını ve neden tam bu incelemenin önerildiğini mutlaka açıklatın.

Preimplantasyon genetik testi pratikte nasıl ilerler?

1 Danışmanlık ve genetik netleştirme

Başlangıçta neredeyse her zaman bir tıbbi genetik danışmanlık vardır. Burada hangi genetik değişikliğin bulunduğu, ne kadar güvenilir saptanabildiği ve hangi alternatiflerin olduğu açıklığa kavuşturulur. Bu aşama sanıldığından daha önemlidir çünkü kararın asıl temeli burada oluşur.

2 Laboratuvarda döllenme

Laboratuvarda döllenme olmadan preimplantasyon genetik testi yapılamaz. Yumurtalar hormon uyarımından sonra toplanır ve laboratuvarda döllenir. Bu kısmı daha iyi anlamak isteyenler in vitro fertilizasyon ve intrasitoplazmik sperm enjeksiyonu yazılarına bakabilir.

3 Embriyoların laboratuvarda gelişmesi

Döllenmeden sonra embriyolar laboratuvarda birkaç gün gelişmeye devam eder. Sıklıkla örnek blastosist aşamasında alınır. Bu aşamada dış hücre tabakası ile iç hücre kitlesi daha iyi ayırt edilir.

4 Küçük bir hücre örneğinin alınması

Genetik inceleme için birkaç hücre alınır, çoğu kez dış hücre tabakasından. Bu örnek genetik laboratuvara gönderilir. Orada daha önce tanımlanan soru incelenir.

5 Sonuçların değerlendirilmesi

Süreç sonunda sadece normal ya da hasta şeklinde bir yanıt çıkmaz. Belirsiz veya değerlendirilemeyen sonuçlar da olabilir. Ayrıca bir döngü, transfer için uygun embriyo kalmadan da bitebilir. Tam da bu olasılık en baştan açık biçimde konuşulmalıdır.

Sonuç neyi gösterebilir, neyi gösteremez?

Preimplantasyon genetik testinin sonucu belirli bir genetik soruya yanıt verir. Bu, embriyonun genel olarak sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Diğer hastalıklar, gelişim bozuklukları veya gebelik sorunları bununla tamamen dışlanamaz.

American College of Obstetricians and Gynecologists, yanlış pozitif ve yanlış negatif sonuçların mümkün olduğunu ve incelenenin bütün embriyo değil küçük bir hücre örneği olduğunu açıkça vurgular. ACOG'un preimplantasyon genetik testi görüşü

Bu nedenle yöntem düzenli gebelik takibinin yerine geçmez. Transferden sonra gebelik oluşursa yine prenatal tanı önerilebilir veya gündeme gelebilir.

Belirsiz sonuçlar neden bu kadar zor olabilir?

Karmaşıklığın bir bölümü, embriyoların biyolojik olarak her zaman tamamen aynı hücrelerden oluşmamasından kaynaklanır. Örnekte farklı hücre dizileri düşünüldüğünde mozaiklikten söz edilir. Bu tür sonuçların yorumu, açık biçimde normal veya açık biçimde anormal sonuçlara göre daha zordur.

ESHRE'nin kromozomal mozaiklik önerileri, bu sonuçların fazla basit okunmaması gerektiğini vurgular. Sonuçlar laboratuvar yöntemi, bulgunun türü ve klinik durumla birlikte değerlendirilmelidir. ESHRE'nin mozaiklik bulgularına ilişkin önerileri

İlgili kişiler açısından bunun anlamı çoğunlukla şudur: karmaşık bir sonuç, birilerinin yanlış bir şey yaptığı anlamına gelmez. Daha çok biyolojinin ve laboratuvar gerçeğinin her zaman basit kategorilere sığmadığını gösterir.

Hücre örneği ne kadar güvenilir?

Birçok kişi, hücre örneği alınmasının ilerideki çocuğa zarar verip vermeyeceğinden endişe eder. Mevcut veriler genel olarak yatıştırıcıdır. Daha yeni değerlendirmeler, bugün yaygın olan blastosist aşamasındaki örnek alımının tek başına daha kötü obstetrik veya çocuk sağlığı sonuçlarına yol açtığını açıkça göstermemiştir.

Bununla birlikte örnek alma işlemi laboratuvarda ek bir müdahaledir. Bu yüzden kalite önemlidir: merkezin deneyimi, düzenli iş akışı ve gereksiz tekrar manipülasyonlardan kaçınılması. Güncel bir sistematik derleme, çift biyopsi veya tekrar dondurma ve çözmenin klinik sonuçları kötüleştirebileceğini göstermiştir. Çift biyopsi ve yeniden dondurmaya ilişkin sistematik derleme

Yöntem hangi durumlarda fazla abartılır?

Preimplantasyon genetik testi herkese aynı ölçüde yardımcı olmaz. Olası yarar, başlangıçtaki soruya güçlü biçimde bağlıdır. Ailede bilinen ağır bir kalıtsal hastalık olduğunda yöntemin rolünü açıklamak genellikle daha kolaydır. Kromozom sayısı bozukluklarına yönelik testlerde tablo çok daha nüanslıdır.

Bilimsel dernekler de modern ek yöntemlerin otomatik olarak herkes için avantaj gibi satılmaması gerektiği konusunda uyarır. ESHRE'nin sözde ek yöntemlere ilişkin önerileri, canlı doğum düzeyinde yarar ikna edici biçimde gösterilmemişse üreme tıbbındaki birçok tamamlayıcı işlemin rutin olarak önerilemeyeceğini vurgular. ESHRE'nin ek yöntemlere ilişkin önerileri

Sıklıkla küçümsenen yükler

Preimplantasyon genetik testi yalnızca genetik bir karar değildir. Fiziksel, organizasyonel ve psikolojik olarak da yıpratıcı olabilir. Buna hormon tedavisi, yumurta toplama işlemi, bekleme dönemleri, transfer edilebilecek embriyo çıkmaması olasılığı ve birden fazla seçenek arasında karar verme baskısı dahildir.

• Tek bir döngü her zaman yeterli olmaz.
• Normal görünen bir sonuç, henüz tutunma anlamına gelmez ve henüz doğum anlamına da gelmez.
• Anormal veya belirsiz bir sonuç etik açıdan ağır olabilir.
• İlişki içindeki farklı beklentiler ek baskı yaratabilir.

Tam da bu nedenle psikososyal danışmanlık bu konuda en sona değil, mümkün olduğunca erken sürece dahil edilmelidir.

Sonrasında prenatal tanının rolü nedir?

Preimplantasyon genetik testinden sonra oluşan bir gebelikte de prenatal tanı önemli olabilir. Bunun nedeni yöntemin gereksiz olması değil, embriyo üzerinde yapılan hiçbir genetik incelemenin mutlak güvence sağlayamamasıdır.

ACOG, preimplantasyon genetik testinden sonra da prenatal tarama ve prenatal tanı seçeneklerinin konuşulmasını açıkça önermektedir. ACOG'un preimplantasyon genetik testi görüşü

Bu birçok kişi için önemli bir noktadır: preimplantasyon genetik testi ile prenatal tanı birbirinin zıttı değildir. Duruma göre her ikisi de aynı karar yolunun parçası olabilir.

Maliyet, erişim ve yasal kurallar büyük ölçüde değişir

Yönteme erişimin kolay ya da zor olması büyük ölçüde ülkeye ve bazen tek tek merkezlere bağlıdır. Bazı bölgelerde preimplantasyon genetik testinin belirli türleri açıkça düzenlenmiştir, bazı yerlerde yalnızca kısmen düzenlenmiştir ve bazı yerlerdeyse bazı uygulamalara erişim oldukça sınırlıdır veya yasal olarak kısıtlanmıştır.

Maliyetler de belirgin şekilde farklıdır. Fiyat yalnızca genetik incelemeye değil, laboratuvarda döllenmeye, ilaçlara, dondurmaya, saklamaya ve gerekebilecek ek transferlere de bağlıdır. Bu nedenle karar vermeden önce ayrıntılı bir mali plan ve yerel kuralların açık bir açıklamasını istemek gerekir.

Mitler ve gerçekler

Mit: Preimplantasyon genetik testi, çocuk sahibi olmak isteyen herkes için ek bir güvenlik testidir. Gerçek: Yöntem ancak somut bir genetik soru varsa anlamlı şekilde değerlendirilebilir.

Mit: Normal görünen bir sonuç otomatik olarak sağlıklı bir çocuk anlamına gelir. Gerçek: Normal bir sonuç, test edilen değişiklik için riski azaltabilir ama düzenli gebelik takibi ile daha ileri tıbbi değerlendirmelerin yerini almaz.

Mit: Modern laboratuvar teknolojisi tüm belirsizlikleri ortadan kaldırabilir. Gerçek: Yalnızca az sayıda hücre incelendiği ve sonuçlar belirsiz ya da değerlendirilemez olabildiği için sınırlar sürer.

Mit: Bir merkez bu testi sunuyorsa otomatik olarak en iyi seçenek budur. Gerçek: İyi danışmanlık bir yönteme yönlendirmek değil, alternatifleri, yükleri ve açık soruları da dürüstçe konuşmaktır.

Mit: Test yapılırsa sonunda mutlaka transfer olur. Gerçek: Bir döngü, transfer için uygun embriyo kalmadan da bitebilir.

Hangi alternatifler vardır?

Birçok kişi için preimplantasyon genetik testinin tek seçenek olmadığını bilmek önemlidir. Hangi alternatiflerin gerçekçi olduğu genetik başlangıç durumuna, kişisel değerlere ve yerel olanaklara bağlıdır.

• Preimplantasyon genetik testi olmadan gebelik ve daha sonra prenatal tarama ya da prenatal tanı.
• Neden veya gerçek risk henüz yeterince anlaşılmadıysa ek genetik değerlendirme.
• Kendi genetik materyalinizin merkezde olmadığı ya da başarı şansının çok sınırlı olduğu durumlarda başka bir üreme tıbbı yolu.
• Fiziksel, psikolojik veya mali yük çok yüksekse bilinçli olarak başka tedaviden vazgeçmek.

Tam da bu nokta görüşmelerde sıkça gözden kaçar: iyi bir karar, teknik olarak mümkün olan her şeyi denemek zorunda olduğunuz anlamına gelmez. Kararın sizin durumunuza uyması ve anlaşılır bir danışmanlıktan sonra uzun vadede de doğru hissettirmesi gerekir.

Karar vermeden önce sormanız gereken sorular

• Hangi somut genetik soruya yanıt arıyoruz?
• İnceleme bizim durumumuzda ne kadar güvenilir?
• Sonuç belirsiz çıkarsa ne olacak?
• Bir döngüde transfer edilebilecek embriyo oluşma ihtimali nedir?
• Bu yönteme karşı karar verirsek hangi alternatifler var?
• Daha sonra oluşacak bir gebelikte yine hangi prenatal testleri önerirsiniz?
• Bizim somut durumumuzda maliyetler, bekleme süreleri ve yerel kurallar nasıl görünüyor?

Sonuç

Preimplantasyon genetik testi bazı aileler için bilinen bir genetik riskle başa çıkmada çok değerli bir yol olabilir. Ama bu ne basit bir ek testtir ne de güvenlik vaadidir. İyi bir karar; tıbbi gerçekler, kişisel değerler, psikolojik dayanıklılık ve yerel koşulların dürüstçe birlikte değerlendirilmesiyle oluşur.